Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi sahəsində işləyən peşəkarların vacib bir hissəsi, peşəyə başladığında yaxşı niyyətli bir hədəf daşıyır: müəssisədə düzən qurmaq. Riskləri sistematik şəkildə idarə etmək, qəzaları azaltmaq, sahədə təhlükəsiz davranışı qalıcı hala gətirmək və ƏST-ni korporativ mədəniyyətin parçası halına gətirmək. Bu hədəf düzgün bir hədəfdir; çünki ƏST-nin həqiqi mənası budur. Lakin sahədə bir neçə il işləyən demək olar ki hər mütəxəssis, eyni cümləni fərqli biçimlərdə qurur: "Biz burada sistem qura bilmirik."

Bu cümlə, mütəxəssislərin bilik çatışmazlığını izah etmir. Türkiyədə mütəxəssislərin vacib bir hissəsi texniki olaraq yetərlidir; qanunvericiliyi bilir, riskləri düzgün analiz edir, sahəni oxuyur, təhlükəni görür. Sistem qura bilməməsinin səbəbi çox vaxt bilik deyil, struktur problemidir. Yəni ƏST peşəkarı, sistem qurmaq üçün lazım olan səlahiyyət, zaman, təşkilati dəstək və izləmə mexanizmindən məhrumdur. Türkiyə praktikasında mütəxəssis, çox vaxt "sistemi quran" deyil; "sənədi yetişdirən", "denetimi toplayan", "qəza olunca hesabat yazan" şəxs halına gəlir.

Bu yazı, Türkiyədə ƏST peşəkarlarının niyə sistem qura bilmədiyini; bunun arxasındakı idarəetmə, mədəniyyət və təşkilat reallıqlarını; Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modelinin təsirini və həllin necə bir nəzarət arxitekturasından keçdiyini analiz edir.

Sistem qurmaq, davamlılıq istəyən bir işdir. Davamlılıq isə dörd şey tələb edir: səlahiyyət, zaman, sahiplik və izləmə. Türkiyədə ƏST peşəkarlarının sistem qura bilməməsinin təməl səbəbi, bu dörd ünsürün eyni zamanda təmin edilə bilməməsidir.

Əvvəlcə səlahiyyətdən başlayaq. Türkiyədə bir çox müəssisədə ƏST mütəxəssisi texniki otorite olaraq görülür amma inzibati otorite olaraq görülmür. Yəni mütəxəssis "doğrunu söyləyə bilir" amma "doğrunu etdirə bilir" mövqesində deyildir. Bu vəziyyət sahədə çox aydın yaşanır. Mütəxəssis uyğunsuzluğu müəyyən edir, hesabata yazır, hətta dəfələrlə xəbərdar edir. Lakin istehsal təzyiqi ağırdırsa, baxım bölməsi yoğundursa, podratçı münasibətləri dağınıqdırsa; mütəxəssis təklif etdiyi aksiyonların bağlanmasını təmin etməkdə çətinlik çəkir. Çünki aksiyonların bağlanması, bir müəssisədə istehsal düzənini təsir edən qərarlar tələb edir. Mütəxəssisin bu qərarları verəcək səlahiyyəti yoxdur. Dolayısıyla mütəxəssis sistem qurmaq yerinə, sistem qurula bilməyən mühitin hesabatını tutan şəxs halına gəlir.

İkinci məsələ zamandır. Türkiyədə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modelində işləyən mütəxəssislərin ən böyük problemi, xidmət verilən firma sayıdır. Sahədə bir çox mütəxəssis eyni gün içində fərqli müəssisələrə getmək məcburiyyətindədir. Bu tempo, sistem qurmağı qeyri-mümkün hala gətirir. Çünki sistem qurmaq "ayda bir hesabat yazmaq" deyildir. Sistem qurmaq, bir öncəki müəyyənləşdirmələrin bağlanmasını doğrulamaq, təkrar edən riskləri analiz etmək, davranış dəyişimini izləmək və idarəetmə qərarlarına verilər daşımaqdır. Bu proseslərin heç biri qısa ziyarətlərlə qurula bilməz. Türkiyədə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modeli çox vaxt mütəxəssisi "hesabat istehsalçısı"na çevirir. Bu mütəxəssislərin şəxsi səhvi deyildir; modelin məhdudiyyətidir.

Üçüncü məsələ sahiplikdir. Türkiyədə bir çox müəssisə ƏST-ni outsource etdiyri üçün içəridə sahiplik zəifləyir. Müəssisə bunu düşünür: "Mütəxəssis gəlir, o izləyir." Halbuki mütəxəssis izləyə bilər amma tətbiqləməni müəssisə edir. Müəssisədə daxili sahiplik olmadıqda mütəxəssis yalnız qalır. Xəbərdarlıqlarını çatdırır amma qarşılığı olmur.

Bu nöqtədə mütəxəssis, işəgötürənlə münaqişə yaşamaq istəmir. Çünki dolanışıq narahatlığı, işini qoruma ehtiyacı, sektordakı güc balansı kimi faktorlar devreye girir. Türkiyədə ƏST peşəkarları çox vaxt çox yaxşı bilir ki "çox zorlayan mütəxəssis" etiketlənərsə işini itirə bilər. Bu vəziyyət xüsusilə outsource modeldə daha görünürdür. Belə bir iqlim sistemdə qurula bilməz; çünki sistem, münaqişə deyil disiplin istehsal edir amma disiplin də idarəetmə dəstəyi olmadan qurula bilməz.

Dördüncü ünsür isə izləmə mexanizmidir. Bu, ən kritik nöqtədir. Türkiyədə bir çox müəssisədə ƏST-nin həqiqi problemi "müəyyənləşdirmə" deyil, "bağlanma"dır. Uyğunsuzluqlar düzgün müəyyən edilir. Hətta hər ay təkrar-təkrar müəyyən edilir. Amma bağlanmır. Mütəxəssis bunu bilir, hesabatda təkrar yazır. Bir müddət sonra hesabatın dəyəri düşür. Çünki hesabat təkrar edir. Təkrar edən hesabat, müəssisədə "zaten hər ay eyni şey yazılır" hissi istehsal edir. Bu his, sistemin öldüyü andır. Çünki ƏST sistemi təkrarları azaldır; təkrarları böyüdən yapı sistem deyildir.

İzləmə mexanizmının çatışmazlığında mütəxəssis iki seçimlə qarşı-qarşıya qalır: ya davamlı eyni uyğunsuzluğu yazaraq "kağız üzərində özünü təminata alır" ya da "daha yumşaldaraq" yazıb qurumla münasibəti qoruyur. Türkiyədə bir çox mütəxəssis bu ikilem sıxılır. Bu sıxılma, ƏST-nin kağız üzərində qalmasının ən vacib səbəblərindən biridir. Mütəxəssis sistem qurmaq istər amma sistemin əsl parçaları — qərar, investisiya, disiplin — mütəxəssisin əlində deyildir.

Türkiyədə ƏST peşəkarları çox vaxt sistem qura bilmir; çünki sistem qurmaq üçün lazım olan səlahiyyət, zaman, sahiplik və izləmə mexanizmi eyni zamanda yoxdur. Mütəxəssis bilik sahibidir amma qərar verici deyildir. Sahəyə gedir amma davamlılığı təmin edə bilmir. Xəbərdar edir amma sanksiya gücü məhduddur. Müəyyən edir amma bağlanmağı tək başına qarantilәyə bilmir. Bu səbəbdən ƏST peşəkarı, sahədə sistem qurmaqdan çox "sistemsizliyin hesabatını tutan" şəxsə dönüşə bilər.

Bu dövrü qırmağın yolu, ƏST-ni fərdi səydən çıxarıb korporativ nəzarət arxitekturasına daşımaqdır. Risklərin aksiyona bağlanması, məsuliyyətlərin aydınlaşması, bağlanmanın doğrulanması, təkrarların analiz edilməsi və idarəetmənin bu verilərə görə qərar alması; sistemin təməlidir.

EGEROBOT İSG-SİS® bu nöqtədə ƏST peşəkarına həqiqi güc qazandırır. Mütəxəssisin sahədəki müəyyənləşdirmələrini izlənə bilən aksiyonlara çevirir, məsuliyyət zəncirini görünür qılır, gecikmiləri idarəetmə ekranına daşıyır və təkrar edən riskləri trend olaraq ortaya qoyur. Beləliklə mütəxəssis "yalnız yazan" deyil, "sistemi işlədən" şəxs halına gəlir. Türkiyədə ƏST-nin dayanıqlı hala gəlməsi, mütəxəssislərin yalnız buraxılmaması ilə mümkündür.