Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi investisiyaları danışıldıqda müzakirə ümumiyyətlə eyni oxda dönər: xərc. "Bu qədər xərcə ehtiyac varmı?", "Zaten Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı var", "Sənədlər tamam", "Denetimdə problem çıxmır"… Bu cümlələr, ƏST-nin bir idarəetmə sahəsi deyil, bir xərc maddəsi olaraq görüldüyünün göstəricisidir. Sahədə bir çox müəssisə üçün ƏST; istehsalın yanında duran, istehsala birbaşa töhfəsi görünməyən amma edilməsi lazım olan bir öhdəlik kimi algılanır. Dolayısıyla ƏST proqramı fikri də çox vaxt bir "əlavə xərc" kimi masaya gəlir.

Lakin bu baxış bucağı Türkiyədə ƏST-nin niyə kağız üzərində getdiyini də izah edir. Çünki nəzarət sistemi qurulmadıqda ƏST fəaliyyətləri sənəd istehsalına dönüşür; sənəd istehsalı isə gözə bir investisiya deyil, məcburi bir xərc olaraq görülür. Halbuki ƏST-nin həqiqi funksiyası sənəd istehsal etmək deyil, riski nəzarət etməkdir. Nəzarət edilməyən riskin isə Türkiyədə nəyə dönüşdüyü sahədə dəfələrlə görülmüşdür: iş qəzası, istehsal dayanması, məhkəmə prosesi, nüfuz itkisi və xərc partlaması.

Bu səbəbdən ƏST proqramını "xərc" olaraq deyil, "nəzarət vasitəsi" olaraq görmək lazımdır. Çünki proqram, əslində müəssisənin risk idarəetməsini ölçülə bilən hala gətirir. Ölçə bilmədiyiniz şeyi idarə edə bilməzsiniz. İdarə edə bilmədiyiniz şeyi də bir gün xərc olaraq ödəyərsiniz. Bu yazı, Türkiyədə ƏST proqramının niyə bir xərc maddəsi deyil, qurumu gücləndirən bir nəzarət investisiyası olduğunu; sahədəki reallıq və qanunvericilik boyutu ilə analiz edir.

Türkiyədə müəssisələrin vacib bir hissəsi, ƏST-də "qəza olarsa baxarıq" refleksi ilə hərəkət edir. Bu refleks çox vaxt pis niyyətdən deyil; riskin təxirə salına bilən görünməsindən qaynaqlanır. İstehsal hədəfləri yaxındır, xərc hesabı həssasdır, insan resursları yetersizdir, baxım təxirə salınır, aksiyonlar sürünür. Bu mühitdə ƏST üçün proqram almaq "əlavə büdcə" kimi görünür.

Lakin burada kritik səhv budur: proqramın xərci konkret, riskin xərci belirsiz görülür. Halbuki Türkiyədə riskin xərci belirsiz deyil; yalnız gecikmiş xərcdir. Rəqəmsal ƏST sistemi; risk müəyyənləşdirməsinin aksiyona dönüşməsi, aksiyonun izlənməsi, bağlanmasının doğrulanması, təkrarların izlənməsi, gecikmilərin görünür olması və idarəetmənin qərar verisini real zamanlı görməsi deməkdir. Bu mexanizm yoxdursa ƏST-də xərc böyür. Çünki risk sahədə yaşamağa davam edir.

ƏST proqramı bu nöqtədə müəssisəyə nəzarət qazandırır. Nəzarət, ƏST-də ən bahalı şeyi önlər: "bilinən riskin təkrar etməsi." Türkiyədə iş qəzalarının böyük hissəsi eyni tip səhvlərin təkrarından doğur. Eyni qoruyucusuz maşın, eyni etiketlənməmiş panel, eyni uyğunsuz iş yüksəkliyi, eyni podratçı disiplin çatışmazlığı... Bu təkrarların azaldılması, həqiqi ƏST yetkinliyidir. Proqram da bu təkrarları görünür hala gətirərək qurumu yetkinləşdirir.

Bir çox müəssisə proqramın xərci danışarkən, proqramın gətirdiyi görünməyən qazancı danışmır. Məsələn aksiyon izləmə mexanizmi qurulduqda; baxım gecikmiləri azalır, uyğunsuzluq təkrarları düşür, denetim hazırlığı panik olmaqdan çıxır, hesabatlar arxiv deyil qərar verisi olur, Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatları sahəyə təsir edir. Bunların hər biri birbaşa xərc azaldır. Çünki ƏST-də xərc yalnız qəzada deyil, təkrar edən səmərəsizlikdə də böyür.

Türkiyədə ƏST proqramının "xərc" olaraq görülməsinin bir səbəbi də vergi perspektivinin çox vaxt masaya gəlməməsidir. Halbuki korporativ müəssisələrdə proqram, ümumiyyətlə bir xərc maddəsi olaraq mühasibələşdirilir və vergi matrahından düşülə bilər. Bu nöqtədə texniki detal müəssisələrə görə dəyişsə də təməl məntiq aydındır: ƏST proqramına ödənən bədəl, müəssisə baxımından "hər qəpiyi nett xərc" olaraq qalmaz.

Vergi təsiri səbəbiylə maliyyə yükü həqiqətdə daha fərqli bir səviyyəyə oturur. Türkiyədə bir çox müəssisə bu reallığı hesaba qatmadan, proqramı salt büdcə maddəsi kimi müzakirə edir. Halbuki eyni müəssisə, nəzarət çatışmazlığı üzündən bir qəza yaşadıqda ödəyəcəyi bədəli vergidən düşərək "yüngülləşdirə bilməz". Qəza, birbaşa yıxıcı xərc istehsal edir. Yəni proqramın xərci idarə edilə bilən və planlaşdırıla biləndir; qəzanın xərci isə nəzarət xaricindədir.

ƏST proqramını xərc deyil nəzarət vasitəsi edən şey budur: müəssisəyə görünürlük qazandırır. Türkiyədə bir çox müəssisə sahədə nə yaşandığını idarəetmə səviyyəsində real zamanlı görə bilmir. Uyğunsuzluqlar hesabatda qalır, aksiyonlar sürünür, bağlanma doğrulanmır. İdarəetmə ancaq denetim yaxınlaşdıqda və ya qəza olduqda xəbərdar olur.

Halbuki nəzarət, vaxtında görməkdir. Proqram, düzgün qurulduqda; sahədəki reallıqları idarəetmənin önünə bir verilər olaraq qoyur. Verilər, idarəetməyə qərar aldırır. Qərar, riski azaldır. Bu zəncir müəssisəni gücləndirir. Bu baxış bucağı, Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı ilə işləyən müəssisələr üçün daha da kritikdir. Türkiyədə outsource modeldə ƏST; hesabatların arxivlənməsi ilə məhdud qala bilər. Proqram isə outsource xidməti müəssisənin daxili mexanizmasına bağlayır.

ƏST proqramını "xərc" olaraq görmək, Türkiyədə ən tez-tez edilən strateji səhvlərdən biridir. Çünki xərc kimi görünən şey, əslində nəzarət investisiyasının bədəlidir. Nəzarət investisiyası edilmədikdə isə risk yığılır və bir gün "həqiqi xərc" olaraq ortaya çıxır. Türkiyədə bugünə qədər yaşanan bir çox qəza və böyük itki, bilinən risklərin təxirə salınmasının nəticəsidir. Bu təxirə salınma, çox vaxt nəzarət sisteminin zəifliyindən qaynaqlanır.

EGEROBOT İSG-SİS® bu anlayışla hazırlanmışdır. Məqsəd sənəd istehsal etmək deyil; müəssisənin risk idarəetməsini həqiqi bir nəzarət sisteminə dönüşdürməkdir. Türkiyədə ƏST-də dönüşüm, "idarə edərək aparmaq" yerinə "ölçərək və izləyərək idarə etmək" ilə mümkündür. EGEROBOT İSG-SİS® bu dönüşümü qurmaq istəyən qurumlara; sistem, metodologiya və məsləhətçilik yanaşmasını birlikdə təqdim edərək təhlükəsizliyin yalnız fayldan deyil, sahədə qarşılıq tapmasını təmin edir.