Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi xidmətlərinin böyük hissəsi Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modeli üzərindən aparılır. Bu vəziyyət xüsusilə kiçik və orta ölçülü müəssisələr üçün praktik bir həll kimi görünür: mütəxəssisi xaricdən alırsınız, həkimi xaricdən alırsınız, təlimlər və risk qiymətləndirməsi edilir, sənədlər hazırlanır, denetimdə soruşula biləcək sənədlər nizamlanır. Bu səbəbdən bir çox müəssisə, ƏST xidmətini outsource etdiyində "bu iş artıq bizdən çıxdı" hissinə qapıla bilir. Sahədə tez-tez eşidilən cümlələr bunu açıq şəkildə göstərir: "Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı baxır", "mütəxəssisimiz var", "bizim sənədlər tamam".

Lakin Türkiyədə həm qanunvericilik həm saha reallığı baxımından ən kritik həqiqət budur: ƏST-ni outsource edə bilərsiniz, amma məsuliyyəti outsource edə bilməzsiniz. Xidməti satın almaq, riski devretmek anlamına gəlmir. İşverən, xidməti hansı modellə alırsa alsın; əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi baxımından son məsuldur. Bu məsuliyyət yalnız kağız üzərində bir hökm deyildir. Bir iş qəzası, peşə xəstəliyi və ya ciddi bir denetim prosesi yaşandıqda; müəssisənin qarşısına çıxan bütün qiymətləndirmələr bu məsuliyyəti mərkəzə alır.

Bu yazı, Türkiyədə outsource ƏST modelinin niyə çox vaxt yanlış anlaşıldığını, məsuliyyətin niyə müəssisədə qaldığını və bu həqiqətin sahədə nə tip nəticələr istehsal etdiyini analiz edir. Eyni zamanda, outsource modelin doğru işlədildiyində müəssisəyə necə güc qazandıra biləcəyini və bunun üçün hansı nəzarət mexanizmlarının qurulması lazım olduğunu ortaya qoyur.

ƏST-nin outsource edilməsi, əslində bir mütəxəssislik xidmətinin xaricdən alınmasıdır. Müəssisənin öz bünyəsində tam zamanlı mütəxəssis işlətmədığı və ya yetkinliyi yetərli görmədığı hallarda xarici xidmət ən doğru üsul ola bilər. Xüsusilə qanunvericiliyin texniki yükü, təlim və sənədləşmə ehtiyacı, saha müşahidələri kimi proseslər xarici xidmətlə daha planlı aparıla bilər. Buradaki tək problem outsource modelin özü deyil; outsource modelin "məsuliyyəti qaldırdığı" şəklindəki yanlış algıdır.

Qanunvericilik baxımından isə tablo aydındır. 6331 saylı Qanunun təməl yanaşması işverəni mərkəzə qoyur. İşverən, işçilərin sağlamlığını və təhlükəsizliyini təmin etməklə öhdəlidir. Risklərdən qorunma prinsiplərini tətbiq etmək, lazımi təşkilatı etmək, vasitə-ləvazimat təmin etmək, işçiləri məlumatlandırmaq, təlim vermək, nəzarət etmək, denetlemek və uyğunsuzluqları aradan qaldırmaq… Bu vəzifələr outsource ilə ortadan qalxmaz.

Türkiyədə bu yanlış algı bir neçə səbəbdən bəslənir. Birincisi, müəssisənin ƏST-ni bir əməliyyat sahəsi deyil, xaricdən alınan bir məcburiyyət kimi görməsidir. İkincisi, denetim mədəniyyətinin sənəd odaklı olmasıdır. Üçüncüsü isə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modelinin praktikada müəssisə içində "tam sahiplik" istehsal edə bilməməsidir. Xarici xidmət yalnız bu prosesin texniki yürüdülüşünü dəstəkləyir. Çünki riskin mənbəyi Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı-da deyil, müəssisənin sahasındadır. Maşın müəssisədə çalışır, kimyəvi müəssisədə istifadə edilir, podratçı müəssisədə iş edir, istehsal temposu müəssisənin qərarı ilə müəyyən edilir. Bu səbəbdən məsuliyyət də təbii olaraq müəssisədədir.

Sahədə iş qəzalarından sonra görülən ən sərt toqquşmalardan biri də budur. Müəssisə "Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı baxırdı" deyərək özünü geri çəkməyə çalışır. Lakin qiymətləndirmə mexanizmləri bu cümlə ilə dayanmaz. İşverənin riskləri bilib-bilmədiyinə, xəbərdar edilib-edilmədiyinə, aksiyon alıb-almadığına baxılır. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatlarında risklər yazılıbsa, hətta dəfələrlə yazılıbsa; bu hesabatlar müəssisənin risklərdən xəbərdar olduğunu göstərir. Bu vəziyyətdə outsource xidmət müəssisəni qorumaz; əksinə müəssisənin "xəbərdar olduğu halda yetərli nəzarət təmin etmədiyi" algısını güclendirə bilər.

Bu kövrəkliyin kökündə "aksiyon sahipliyi" var. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı riskləri aşkar edə bilər, təkliflər gətirə bilər, təlim verə bilər. Lakin aksiyonların bağlanması müəssisənin daxili düzəninə bağlıdır. Bir maşın qoruyucusu taxılacaqsa baxım bölməsi devreye girəcək, büdcə təsdiqi veriləcək, istehsal dayandırılacaq, yeni standart yayınlanacaq. Bu qərarlar müəssisənin içindədir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı bu qərarları yalnız tövsiyə edir. Bu səbəbdən outsource modelin uğurlu olması üçün müəssisənin içində bir izləmə və nəzarət omurgasının qurulması lazımdır. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı-nın hesabatı, müəssisənin aksiyon mexanizmasına bağlanmalıdır.

Türkiyədə outsource modelin doğru qurulmadığı bir çox nümunədə müəssisənin yaşadığı şey budur: Sənəd var amma sahədə həqiqi nəzarət zəifdir. Müəssisə mütəxəssisi xaricdən almışdır amma işin yürüdülməsi içəridə sahiplənilməmişdir. Nəticədə ƏST, "mütəxəssisin etdiyi" bir iş kimi görülür. Bu yanaşma isə dayanıqlı deyildir. Çünki mütəxəssis gedir, Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı dəyişir, personal dəyişir; lakin risk eyni sahədə yaşamağa davam edir. Məhz bu səbəbdən korporativ yaddaş Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı-da oluşmaz, məsuliyyət Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı-da qalmaz, ƏST outsource edilsə belə işverənin öhdəliyi bitməz.

Burada doğru yanaşma budur: Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı müəssisəyə mütəxəssislik təmin edir, müəssisə isə sistem qurur. Bu ikisi birlikdə işlədiyində outsource model həqiqi dəyər yaradır. Müəssisə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı-nın tespitlərini aksiyonlara dönüşdürür, aksiyonları izləyir, gecikmiləri görünür qılır, təkrar edən riskləri azaldır. Beləliklə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatı bir "qeyd" olmaqdan çıxar, "dəyişim vasitəsi"nə dönüşür.

ƏST-ni outsource etmək, xidməti asanlaşdırır; amma məsuliyyəti ortadan qaldırmaz. Türkiyədə sahədə görülən ən kritik həqiqət budur. Riskin mənbəyi müəssisədə olduğu üçün məsuliyyət də müəssisədədir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modeli, müəssisəyə texniki dəstək və mütəxəssislik qazandırır; lakin sistemin işləməsi, aksiyonların bağlanması və nəzarət mexanizmasının qurulması işverənin sahiplənməsinə bağlıdır.

Bu səbəbdən outsource modelin həqiqi mənada səmərəli işləyə bilməsi üçün müəssisənin içində bir izləmə və nəzarət altyapısı qurulmalıdır. Risk tespitlərinin aksiyona bağlanması, aksiyonların məsullarla eşləndirilməsi, bağlanma doğrulaması, təkrar edən uyğunsuzluqların izlənməsi və idarəetmənin bu prosesləri müntəzəm görməsi; outsource xidmətin həqiqi dəyərini ortaya çıxarır.

EGEROBOT İSG-SİS® bu nöqtədə müəssisəyə bir omurga təqdim edir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatlarını müəssisənin korporativ yaddaşına dönüşdürən; aksiyon izləmə disiplinini quran; gecikmiləri görünür qılan; təkrarları analiz edən və məsuliyyət zəncirini aydınlaşdıran bir sistem təmin edir. Beləliklə outsource xidmət yalnız sənəd istehsalı deyil, sahədə həqiqi nəzarət istehsal edən bir yapıya dönüşür. Türkiyədə ƏST-də qalıcı uğur, "mütəxəssis var" deməklə deyil; "sistem işləyir" deyə bilməklə mümkündür.