Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi sahəsində bəlkə də ən yaygın refleks, "hələlik idarə edək" cümləsidir. İstehsal təzyiqi, termin narahatlığı, personal çatışmazlığı, baxımı təxirə salınması, podratçı trafiki, xərc həssaslığı… Sahədə bu səbəblər o qədər tez-tez təkrar edilir ki bir nöqtədən sonra risklər, "idarə edilməsi lazım olan problemlər" olmaqdan çıxır, "işin təbiəti" kimi qəbul edilməyə başlayır. ƏST-nin ən kritik qırılması da tam burada yaşanır: risk normalləşir.

Halbuki risk, normalləşdiyi anda daha təhlükəli hala gəlir. Çünki riskin mövcudluğu deyil, risklə birlikdə yaşamağa alışmaq qəzanı böyüdür. Türkiyədə iş qəzalarının böyük hissəsi "bilinməyən" risklərdən deyil; bilinən amma təxirə salınan, bilinən amma göz yumulan, bilinən amma "idarə edilən" risklərdən doğur. Bugün kiçik görünən bir uyğunsuzluq, sabah ağır bir xərc kalemine dönüşür. Üstəlik bu xərc yalnız para cəzası və ya kompensasiya deyildir; istehsal itkisindən nüfuz itkisinə, məhkəmə proseslərindən rəhbərlik enerjisinin tükənməsinə qədər genişlənən bir yıxım zənciridir.

Bu yazı, Türkiyədə "idarə edilərək aparılan" ƏST praktikasının niyə yaygın olduğunu, riskin necə xərcə dönüşdüyünü və bu dönüşümü erkən mərhələdə dayandırmağın mümkün olub olmadığını sahədəki reallıq və qanunvericilik perspektivi ilə ələ alır.

"İdarə etmək", çox vaxt yanlış anlaşılır. Bəzi müəssisələr idarə etməyi bir növ praqmatizm, sürətli həll istehsalı və ya elastiklik kimi görür. Halbuki ƏST baxımından idarə etmək, nəzarət mexanizminin zəifliyi mənasına gəlir. Çünki ƏST-də risklər təxirə salındıqda ortadan qalxmır; yığılır. Yığılan risk, qəza ehtimalını artırdığı kimi qəzanın baş verdiyi anda ortaya çıxan xərci də böyüdür.

Sahədə çox tez-tez bu cümlə eşidilir: "İllərdır belədir, heç nə olmadı." Bu cümlə, müəssisəyə qısamüddətli bir rahatlıq təmin edir. Lakin eyni zamanda bu mənanı daşıyır: riskin nəzarət edilməsi deyil, şansa buraxılması. Şans, bu günə qədər qəzanı maneə törətmiş ola bilər; lakin şans bir sistem deyildir. Sistem qurulmadıqca, risk zamanla daha böyük xərc istehsal edir.

Riskin xərcə dönüşmə prosesi ümumiyyətlə səssiz başlayır. Məsələn maşın qoruyucusu əksik olduğu halda istehsal davam edir. Çünki dayanmaq istəmirsiz. Bir müddət sonra operator o maşını qoruyucusuz istifadə etməyi "normal" qəbul edir. Ardından yeni gələn işçi də eyni işi eyni şəkildə edir. Bu zəncirdə uyğunsuzluq artıq şəxsi səhv deyil, iş standartı halına gəlir. Bu nöqtədən sonra qəza baş verdikdə problem "kim səhv etdi" deyildir; problem "bu səhv necə standart oldu" sualıdır. Bax bu, xərcin böyüdüyü nöqtədir.

Türkiyədə bir iş qəzası olduqda müəssisənin qarşılaşdığı yük yalnız para cəzası deyildir. İlk növbədə istehsal dayanır və ya yavaşlayır. Rəhbərlik panik rejiminə keçir. Denetim qorxusu başlayır. Sənədlər yoxlanılır. İşçilər narahat olur. İşgücü itkisi yaşanır. Müəssisənin daxili enerjisi artıq istehsala deyil "böhran idarəetməsinə" axır.

İş qəzalarında Türkiyə praktikasında prokurorluq prosesləri, ekspert araşdırmaları, məhkəmə hesabatları, əmək müfəttişi hesabatları kimi mexanizmlər devreye girir. Burada əsas kriter, işəgötürənin qayğı öhdəliyini yerinə yetirib yetirmədiyidi. Risk bilinirdimi? Bildirilmişdimi? Aksiyon alınmışdımı? Bağlanma izlənmişdimi? Təkrar edən risklər varmıydı?

İdarə edilən risklərdə problem budur: risk artıq bilinirdir. Çox vaxt hesabata girib, fotoşəkil çəkilib, mütəxəssis müəyyən edib və bildirmişdir. Lakin izlənməmişdir. Bax bu nöqtədə risk xərci yalnız qəza xərci deyildir; eyni zamanda müəssisənin "bilməsinə baxmayaraq önləm almamış" kimi görünməsi səbəbiylə ağırlaşan hüquqi xərcdir. Bu vəziyyət, inzibati para cəzası ölçüsünün kənarına keçə bilər ve məhkəmə proseslərində müəssisənin mövqesini zəiflədə bilər.

Türkiyədə riskin xərcə dönüşməsinin başqa bir ölçüsü nüfuz xərcidir. Xüsusilə korporativ firmalar üçün artıq işçi təhlükəsizliyi, tədarük zənciri münasibətləri və işəgötürən markası ilə birbaşa əlaqəlidir. Bir qəza yaşandıqda müəssisə yalnız içəridə deyil, çöldə də təsirlənir. Podratçılar çəkinir, işçi tapmaq çətinləşir, bəzi müştərilər riskli gördüyü tədarükçüyə qarşı daha sərt davranır.

ƏST-də xərci böyüdən başqa bir ünsür də "itirilmiş öyrənmə" problemidir. Qurum riskləri sistematik olaraq izləmədikdə, eyni səhvləri təkrar edir. Bu təkrarlar, davamlı bir xərc istehsal edir. Bir müəssisə, eyni uyğunsuzluğu beş dəfə müəyyən edib heç nə etmirsə; bu yalnız risk deyil, idarəetmə xərcidir. Çünki hər təkrar edən uyğunsuzluq; mütəxəssis vaxtı, hesabat vaxtı, denetim vaxtı, saha vaxtı deməkdir. Bu da korporativ səmərəliliyi azaldır.

Riskin xərcə dönüşməsi ümumiyyətlə "bir anda" olmur. Yavaş-yavaş böyüyür. Lakin nəticə gəldikdə ağır gəlir. Türkiyədə bir çox müəssisənin yaşadığı reallıq tam olaraq budur. Uzun müddət idarə edilir, sonra bir gün xərc partlayır. Üstəlik o gün gəldikdə, keçmişdə edilə biləcək bəsit önləmlər artıq daha bahalı hala gəlir.

Bu səbəbdən ƏST-də əsl məsələ risk müəyyənləşdirmə deyil; nəzarət və davamlılıqdır. Riskin aksiyona dönüşməsi, aksiyonun bağlanması, təkrarların görünür olması, gecikmilərin rəhbərlik önünə gəlməsi ve qurumun öz yaddaşını formalaşdırması… Bax riskin xərcə dönüşməsini maneə törədən həqiqi mexanizm budur.

EGEROBOT İSG-SİS® bu mexanizmi qurmaq üçün dizayn edilmişdir. Məqsəd, müəssisəni sənəd istehsalında daha sürətli etmək deyil; risklərin sahədəki qarşılığını idarə edilə bilən hala gətirməkdir. Uyğunsuzluqların aksiyona bağlanması, məsuliyyətlərin aydınlaşması, bağlanmayan işlərin gecikmə ve təkrar olaraq görünür olması; "idarə edər" mədəniyyətini dayanıqlı bir nəzarət sisteminə dönüşdürür. Bu dönüşüm reallaşdıqda müəssisə, qəzanı gözləyən deyil, qəzanı önləyən tərəfdə olur.