Türkiyədə ƏST proqramlarına yönəlik maraq son illərdə açıq şəkildə artdı. Bunun ən vacib səbəbi, qanunvericilik yükünün getdikcə daha görünür hala gəlməsi və sahədə yaşanan problemlərin artıq qovluq və Excel düzəni ilə nəzarət edilə bilməyəcək nöqtəyə gəlməsidir. Çox lokasiyalı işləmə formaları, podratçı yoğunluğu, istehsal temposu, personal dəyişimi, denetim təzyiqi və korporativ yaddaş itkisi; bir çox müəssisəni ƏST proseslərini rəqəmsallaşdırmağa təşviq edir. Bu tələb son dərəcə təbii və düzgün bir istiqamətdir. Çünki ƏST, "idarə edərək" daşına biləcək bir sahə deyildir; sistem qurulması lazımdır.

Lakin sahədə başqa bir həqiqət də görülür: Eyni proqram, bir müəssisədə ciddi dönüşüm yaradarkən başqa bir müəssisədə yalnız "ekran istifadəsi" səviyyəsində qala bilir. Yəni iki firma da proqram alır, iki firma da hesabat alır, iki firma da sənəd istehsal edir; amma biri sahədə riskləri həqiqətən azaldır, digəri eyni problemləri yaşamağa davam edir. Bu fərq çox vaxt proqramdan deyil, qurumun yanaşmasından qaynaqlanır.

Bu yazı, ƏST-də proqram yatırımının niyə hər qurumda eyni şəkildə nəticə vermədiyini; Türkiyədəki faktiki tətbiqlər və iş mədəniyyəti üzərindən analiz edir. Eyni zamanda müəssisələrin "proqram aldıq, tamamdır" yanılğısını necə aşdığını və hansı şərtlərdə rəqəmsal dönüşümün həqiqi mənada başladığını ortaya qoyur.

Türkiyədə korporativ proqram yatırımlarında tez-tez edilən bir səhv var: Proqramı, qurumun yerinə iş edəcək bir vasitə kimi görmək. Halbuki proqram, qurumun qərar və izləmə mexanizmasını güclendiren bir vasitədir; qurumun yerinə məsuliyyət almaz. ƏST-də bu səhv daha böyükdür. Çünki müəssisələrin bir hissəsi ƏST-ni artıq xarici xidmətlə apardığı üçün "bu işi Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı edir" algısına sahibdir. Bu algı, proqram yatırımının da yanlış gözlənti ilə başlamasına səbəb olur. Bəzi müəssisələr proqramdan bunu gözləyir: "Sənədləri avtomatik istehsal etsin, denetimdə təqdim edək, proses bağlanmış olsun." Bu gözlənti, ƏST-nin təbiəti ilə ziddiyyət təşkil edir. Çünki ƏST-də sənəd istehsal etmək nəticə deyil, başlanğıcdır. Nəticə, sahədə riskin azalmasıdır.

ƏST-də rəqəmsal dönüşümün uğuru, qurumun həqiqəti ilə üzləşmə qabiliyyətinə bağlıdır. Sahədə ən yaygın problem risklərin bilinməməsi deyildir; risklərin bilindiyi halda təxirə salınmasıdır. Müəssisələr, istehsal temposu və xərc təzyiqi səbəbiylə "hələlik idarə edək" refleksinə tez-tez düşür. Bu refleks zamanla normallaşır. Bir müddət sonra da qurum, eyni riskləri "olması lazım olan" kimi qəbul edir. Bu qəbullənmə, proqramın dəyərini düşürür. Çünki proqram, riskləri görünür qılır. Görünürlük isə qərar və aksiyon istər. Əgər qurum aksiyon almaq istəmirsə, proqram yalnız "görünən amma dəyişməyən" bir tablo istehsal edir. Bu vəziyyətdə proqram uğursuz deyil; qurum dönüşümə hazır deyildir.

Türkiyədə başqa bir kritik nöqtə də idarəetmə iştirakıdır. ƏST sistemi, sahədə mütəxəssislərin və ya bölmələrin səyi ilə tək başına yürüməz. İşverənin və ya yuxarı idarəetmənin sahəyə təsir edən qərarları verməsi lazımdır. Maşın qoruyucusu investisiyasını təsdiqləmək, baxım proseslərini nizamlamaq, podratçı disiplinini qurmaq, işləmə üsulunu dəyişdirmək, istehsal planını təhlükəsiz hala gətirmək… Bunlar mütəxəssis hesabatı ilə başlayır amma idarəetmə qərarı ilə nəticələnir. Əgər idarəetmə bu prosesin bir parçası deyilsə, proqramın izləmə mexanizması da bir nöqtədən sonra divara çarpır. Türkiyədə bir çox müəssisənin proqramdan verim ala bilməməsinin təməl səbəbi budur: Proqram "izləyir", amma qərar "çıxmır".

Digər vacib başlıq təşkilati sahiblikdir. ƏST-də aksiyonların kimə aid olduğunun aydınlaşması lazımdır. Türkiyədə ən böyük problemlərdən biri, aksiyonların havada qalmasıdır. Uyğunsuzluq görülür, hesabata yazılır, fotoğrafı çəkilir; amma "kim bağlayacaq?" sualı aydınlaşmır. Aydınlaşsa belə bağlanıb-bağlanmadığı izlənmir. Bu nöqtədə ƏST proqramının gücü devreye girir: aksiyonu şəxsə bağlayır, tarix qoyur, gecikməni görünür qılır, təkrarları tutur. Lakin qurum içində bu mexanizm "hesab soruşan" bir yapıya dönüşməzsə, proqramın gücü də boşa çıxar. Məhz bu səbəbdən eyni proqram fərqli firmalarda fərqli nəticə verir.

Türkiyədə proqram yatırımı ilə əlaqəli digər bir praktik problem də "minimum səy ilə maksimum görüntü" gözləntisidir. Bəzi qurumlar ƏST-ni həqiqətən yaxşılaşdırmaq deyil, xarici dünyaya düzgün görünmək istər. Denetim psixologiyası burada yenidən devreye girir. Bu yanaşmada proqram, bir nəzarət mexanizması deyil, bir vitrin olur. Vitrin odaklı istifadə, qısa müddətdə rahatlatır; amma orta müddətdə eyni risklər böyüyərək geri dönür. Çünki risk vitrinə baxmaz. İş qəzası vitrinə baxmaz. Qanunvericilik prosesləri və məhkəmə prosesləri vitrinə baxmaz. Sahədəki reallıqla üzləşməyən hər yapı, bir müddət sonra xərcə dönüşür.

Bu səbəbdən ƏST proqram yatırımı, yalnız texnologiya deyil bir idarəetmə qərarıdır. Qurumun mədəniyyəti, sahəyə baxışı, aksiyona yanaşması və məsuliyyətə verdiyi dəyər bu yatırımın taleyini müəyyən edir. Türkiyədə bəzi müəssisələr bu dönüşümə hazırdır və proqramı həqiqətən idarəetmə vasitəsi kimi istifadə edir. Bəziləri isə hələ "sənəd" mərhələsindədir. Bu mərhələdə qurumun proqramı "istifadə etdik" deməsi mümkündür amma "dönüşdük" deməsi mümkün deyildir.

Dönüşüm bir gündə olmaz. ƏST-də yetkinləşmə, sahədəki vərdişlərin zaman içində dəyişməsi ilə olur. Bu dəyişim də doğru yapı qurulduqda sürətlənir. Amma doğru yapı; doğru hədəf, doğru sahiplik və dayanıqlı izləmə mexanizması tələb edir.

ƏST-də proqram yatırımı, hər qurumda eyni şəkildə nəticə verməyə bilər. Bunun səbəbi proqramın gücü deyil; qurumun dönüşüm qabiliyyətidir. Proqram, qurumun yerinə risk idarə etməz. Proqram, qurumun risk idarəetməsini mümkün qılır. Həqiqi dəyər, qurumun sahanı və məsuliyyəti sahiplenməsi ilə ortaya çıxar.

EGEROBOT İSG-SİS® yanaşması bu səbəbdən yalnız "bir proqram istifadəsi" olaraq mövqeylənmir; dayanıqlı sistem qurulmasını əsas alır. Risklərin aksiyona dönüşməsi, aksiyonların bağlanması, gecikmilərin görünür olması, təkrarların tutulması və korporativ yaddaşın müəssisənin içində qalması hədəflənir. Beləliklə ƏST; denetim gününə hazırlanmaq üçün deyil, ilin hər günü işləyəcək şəkildə idarə edilir.

Türkiyədə ƏST-də həqiqi dönüşüm istəyən qurumlar bunu bilir: məsələ hesabat almaq deyil, sahanı dəyişdirməkdir. EGEROBOT İSG-SİS® tam da bu dönüşümü qurmaq istəyən müəssisələr üçün; texnologiya, metodologiya və məsləhətçiliyi bir araya gətirən bir nəzarət sistemidir. Məqsəd, müəssisəni yormaq deyil; müəssisəyə nəzarət gücü qazandırmaqdır. Nəzarət gücü olan qurum isə yalnız denetimdə deyil, hər gün daha təhlükəsiz və daha dayanıqlı işləyir.