Türkiyədə əmək sağlamlığı və təhlükəsizliyi tətbiqlərini danışarkən, sahədə ən tez-tez qarşılaşılan problemlərin başında eyni çarpıqlıq gəlir: ƏST-nin "sistem" deyil "sənəd" olaraq anlaşılması. Bu yanaşma, yalnız kiçik müəssisələrin deyil; müəyyən bir ölçünün üzərindəki, qurumsallaşdığını düşünən firmaların da içinə düşdüyü bir yanılğıdır. Risk qiymətləndirməsi edilir, təlimlər imza qarşılığı tamamlanır, təlimlər keçirilir, şura iclası protokolları nizamlanır, qovluqlar hazırlanır. Sənədlər yerində durduğu üçün bir güvən hissi yaranır. Lakin sahəyə enildiyində risk eyni risk, davranış eyni davranışdır.

Bu vəziyyətin ortaya çıxardığı ən təhlükəli şey budur: Sənədlər tamamlandıqca müəssisə özünü təhlükəsiz sanmağa başlayır. Halbuki ƏST-dən təhlükəsizlik hissi, sənədin mövcudluğu ilə deyil; sahədə riskin azalması ilə ölçülür. Qəza, sənədə baxmaz. Denetim günü düzgün görünən bir tablo, denetimdən sonrakı üç ay boyunca eyni istehsal təzyiqi və eyni vərdişlərlə işləyirsə, sistem həqiqətdə işləmir deməkdir. Türkiyədəki bir çox iş qəzası da tam bu "sənədlər tamam amma sistem zəif" sahəsində doğur.

Bu yazı, ƏST-nin sənəd odaklı aparılmasının Türkiyə praktikasında niyə yayğınlaşdığını; bunun müəssisəni necə bir risk yapısına sürüklədiyini və həqiqi bir ƏST sisteminin hansı fərqlərlə ayaqda qaldığını analiz edir.

Sənəd odaklı ƏST yanaşması, böyük ölçüdə denetim mədəniyyətinin formalaşdırdığı bir davranışdır. Denetimlər çox vaxt müəyyən müddət içində edilir və qanunvericiliyin tələb etdiyi sənədlərə fokuslanır. Bu vəziyyət təbii olaraq müəssisələri bu reflekslə hərəkət etməyə itələyir: "Denetimdə istənən sənədləri eksiksiz təqdim edək." Buraya qədər problem yoxdur, sənəd zaten lazımdır. Problem, sənədin məqsəd halına gəlməsi ilə başlayır. Yəni müəssisə, ƏST-ni idarə etmək üçün deyil; denetimdə problem yaşamamaq üçün etməyə başladıqda, sahəyə təsir edən hissə getdikcə zəifləyir.

Türkiyədə "idarə edər" mədəniyyəti ƏST-yə də birbaşa əks olunmuşdur. Bir çox müəssisədə riskin mövcudluğu bilinir, lakin istehsal temposu və xərc təzyiqi səbəbiylə risklər "hələlik" təxirə salınır. Bu təxirə salınma, çox vaxt sənədlər üzərindən maskelenır. Risk qiymətləndirməsi yenilənmişdir amma risk sahədə eynidir. Təlimat asılmışdır amma tətbiq yoxdur. Təlim verilmişdir amma iş etmə biçimi dəyişməmişdir. Bu qopmma, sənədi həqiqətdən ayırır.

ƏST-də sənəd, əslində bir başlanğıcdır. Risk qiymətləndirməsi bir siyahı deyil; aksiyon mexanizmasının ilk addımıdır. Təlim iştirak formu bir hədəf deyil; davranış dəyişiminin yalnız qeyd tərəfidir. Təlim hesabatı bir nəticə deyil; refleks inkişafının sənədidir. Əgər sənədlərin sahədə qarşılığı yoxdursa, bu vəziyyətdə qurumun ən kritik ehtiyacı olan "nəzarət" əksik deməkdir.

Bu çatışmazlıq ən aydın şəkildə aksiyon idarəetməsində görünür. Türkiyədə bir çox müəssisədə uyğunsuzluqlar doğru tespit edilir. Mütəxəssis sahanı gəzir, fotoğraf çəkir, tespit yazır. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatları oluşur. Lakin əsil problem burada başlayır: aksiyon bağlanmır. Bağlanmadığı üçün eyni uyğunsuzluq təkrar edir. Təkrar etdiyi üçün normalləşir. Normalləşdiyi üçün heç kim "bu hələ davam edir" deyə həyəcan vermir. Bu dövr, ƏST-nin sənəddən ötəyə keçə bilmədiyi yerdir.

İş hüququ baxımından da bu yanaşma müəssisəni zəiflədər. Çünki bir iş qəzası sonrasında proses "sənəd var mı yox mu" nöqtəsində qalmaz. Sual buna dönər: "Bu risk bilinirdimi? Lazımi tədbir alındı mı? Aksiyon izlənməsi edildi mi? Təkrarlar izlənirdi mi?" Əgər risk illərdır hesabatlarda keçirsə amma bağlanmırsa, sənəd müəssisəni qorumaz; əksinə müəssisənin riskdən xəbərdar olduğunu və buna baxmayaraq nəzarəti təmin edə bilmədiyini göstərir. Bu da hüquqi baxımdan diqqət borcunu mübahisəli hala gətirir.

Sənəd odaklı yanaşmanın bir başqa nəticəsi korporativ yaddaşın oluşmamasıdır. Sənədlər arxivlənir lakin verilər yığılmaz. Risklərin illər içindəki hərəkəti izlənmir. Hansı bölmədə hansı uyğunsuzluqlar təkrar edir, hansı aksiyonlar həmişə gecikir, hansı risklər xronikləşir kimi suallara cavab verilə bilmir. Çünki məlumat, sənədin içində kilidli qalır; idarəetmə mexanizmasına dönüşmür. Korporativ yaddaş oluşmayınca da müəssisə hər il eyni riskləri yenidən kəşf edirmiş kimi davranır. Bu da ƏST-ni irəliləden deyil, yerində saydıran bir tablo yaradır.

Türkiyədə outsource edilən ƏST modeli bu nöqtədə daha çox kövrəklik istehsal edir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı ilə işləyən müəssisələrin bir hissəsi, təbii olaraq prosesin mütəxəssis tərəfindən idarə edildiyini düşünür. Lakin mütəxəssis müəssisənin qərar vericisi deyildir. İstehsal təşkilatını dəyişdirə bilməz, investisiya qərarı verə bilməz, baxımı zorla yaptıra bilməz. Mütəxəssis doğrunu söyləyir, hesabat yazır, xəbərdar edir. Lakin sistemin işləməsi işverənin sahiplənməsi ilə mümkündür. İşverən sahiplənmirsə, sənəd istehsal edilir amma sahədə nəticə çıxmaz. Bu vəziyyətdə ƏST, faktiki olaraq bir "qovluq idarəetməsi" fəaliyyətinə dönüşür.

Bu səbəbdən Türkiyədə dayanıqlı ƏST, sənəd qədər nəzarət altyapısı tələb edir. Nəzarət altyapısı; riskin tespit edilməsi ilə qalmayan, aksiyonun kimdə olduğunu göstərən, son tarix qoyan, gecikməni görünür qılan, təkrar edən uyğunsuzluqları trend olaraq hesabat edən bir sistemdir. Bu sistem olmadığı müddətcə sənədlər tamamlana bilər, ancaq təhlükəsizlik mədəniyyəti güclənməz.

ƏST-ni yalnız sənəd üzərindən aparmaq, qısa müddətdə denetim təzyiqini azaldırmış kimi görünə bilər. Lakin sahədəki reallıq bunu göstərir: Sənəd, təhlükəsizliyi qarantiya etməz. Təhlükəsizliyi qarantiya edən şey nəzarət və davamlılıqdır. Aksiyonların bağlanması, təkrar edən risklərin azalması, məsuliyyətin aydınlaşması və qurumun öz yaddaşını istehsal etməsi… ƏST-nin həqiqi göstəriciləri bunlardır.

EGEROBOT İSG-SİS® yanaşması da bu ehtiyac üzərindən formalaşır. Məqsəd, sənəd istehsal etmək deyil; sənədin içindəki riskin sahədə qarşılığını idarə edilə bilən hala gətirməkdir. Risk tespitlərinin aksiyonlara bağlanması, aksiyonların izlənməsi, gecikmilərin görünür olması, təkrarların izlənməsi və korporativ yaddaşın müəssisənin içində qalması, dayanıqlı ƏST-nin temelidir. Bu yapı qurulduqda denetim yalnız bir günün fotoğrafı olmaqdan çıxar; sistemin artıq işlədiyinin təbii bir nəticəsi halına gələr.

Türkiyədə ƏST-nin ən böyük ehtiyacı, "qovluq tamam" anlayışından "sistem işləyir" anlayışına keçməkdir. Bu keçid, bir proqram satın almaqla deyil; doğru nəzarət arxitekturasını qurmaqla olur. EGEROBOT İSG-SİS® bu arxitekturanı qurmaq istəyən müəssisələr üçün yalnız bir vasitə deyil, eyni zamanda bir metodologiya və dönüşüm yoludur.