Türkiyədə son illərdə "rəqəmsal dönüşüm" demək olar ki hər sektorun ortaq dili halına gəldi. Müəssisələr ERP qurur, e-faktura sistemlərini devreye alır, əmək haqqı proseslərini otomasyona daşıyır, CRM istifadə edir, istehsal planlaması proqramları ilə səmərəliliyini artırır. Bu investisiyalar əlbəttə qiymətlidir. Çünki rəqəmsallaşma, yalnız texnoloji bir yenilik deyil; korporativ qərar alma biçiminin dəyişməsidir. Lakin sahədə tez-tez qarşılaşılan bir reallıq var: Bir qurum maliyyəsini, satışını, istehsalını rəqəmsallaşdırıb ƏST proseslərini hələ də kağız, Excel və qovluq üzərindən idarə edirsə, rəqəmsal dönüşüm həqiqətdə tamamlanmış sayılmaz.

Bu ifadə, bir iddia ortaya qoymaq üçün deyil, Türkiyədəki iş mədəniyyətinin içindən gələn praktik bir müşahidə üçün vacibdir. ƏST, qurumun sahədəki reallığıdır. İnsanla, davranışla, maşınla, istehsal təzyiqi ilə və birbaşa hüquqi məsuliyyətlə təmas edən bir sahədir. ƏST-nin analoq qalması, qurumun ən kritik risk sahəsinin analoq qalması deməkdir. Bu səbəbdən rəqəmsal dönüşümün keyfiyyətini ölçmək üçün yalnız mühasibat və ya satış tərəfinə baxmaq yetərli deyildir; sahədəki risk idarəetməsinin necə edildiyinə baxmaq lazımdır.

Bu yazı, Türkiyədə ƏST proseslərinin niyə hələ də kağız üzərində getdiyini, bunun rəqəmsal dönüşüm baxımından nə demək olduğunu və ƏST proqramı olmadan "korporativ rəqəmsallaşma" iddiasının niyə natamam qaldığını analiz edir.

Rəqəmsal dönüşümün ən təməl məqsədi, qurumun qərar alma biçimini dəyişdirərək verilərı korporativ bir varlığa dönüşdürməkdir. Rəqəmsallaşan qurumlarda məlumat şəxslərdə deyil sistemlərdə yaşayır. Korporativ yaddaş, bir işçinin kompüterindəki faylarda deyil, proseslərin içində saxlanır. Beləliklə qurum, personal dəyişikliklərindən və ya təşkilati dalğalanmalardan daha az təsirlənir. "Kim bilirdi?" sualı yerinə "Sistem nə göstərir?" sualı soruşulur.

ƏST tərəfində isə Türkiyədə tablo çox vaxt bunun əksidir. Risk qiymətləndirməsi edilir amma ayrı bir fayldadır. Təlim qeydləri başqa bir yerdə durur. Denetim protokolları fərqli qovluqlardadır. Aksiyon siyahıları, çox vaxt Excel-də bir cədvəldir və kimin yenilədiyi belə aydın deyildir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatının hesabatları e-poçt zəncirlərində itir. Bu dağınıq yapı, ƏST məlumatını korporativ yaddaşa dönüşdürmür; "arxiv"ə dönüşdürür. Arxiv isə idarəetmə deyildir. İdarəetmə, güncel verilər üzərindən qərar ala bilməkdir.

Tam bu nöqtədə rəqəmsallaşma yalnız "kağızı PDF-ə çevirmək" deyildir. Rəqəmsallaşma; riskin, aksiyonun və məsuliyyətin bir-birinə bağlanmasıdır. Bir risk müəyyən edildisə, bunun hansı bölmədə və hansı fəaliyyətlə əlaqəli olduğu qeyd altına alınmalı; bu risk bir aksiyona bağlanmalı; aksiyonun məsulu müəyyən edilməli; son tarix qoyulmalı; gecikmə görünür olmalı; təkrarlar izlənməli və idarəetmənin önünə bir qərar verisi olaraq gəlməlidir. Türkiyədə ƏST-nin zəif olduğu yer artıq buradadır: izləmə. Sənəd var amma izləmə yoxdur. Təlim var amma davranış dəyişimi yoxdur. Risk var amma bağlanan aksiyon sayı aşağıdır.

ƏST prosesləri rəqəmsallaşmadığında, müəssisənin ən böyük itkisi "önləyicilik" gücüdür. Çünki önləyicilik, risk reallaşmadan əvvəl riskin siqnallarını oxuya bilməkdir. Bunu da ancaq verilər edilər. Məsələn eyni bölmədə hər ay eyni uyğunsuzluq yazılırsa bu bir "təkrar siqnalı"dır. Aksiyonlar davamlı gecikirsə bu bir "sahiplik siqnalı"dır. Təlimlər verildiyri halda eyni davranış pozuntuları davam edirsə bu bir "effektivlik siqnalı"dır. Bu siqnallar analoq sistemlərdə ya görünməz olur ya da çox gec fərq edilir. Türkiyədə qəzaların böyük bir hissəsi də artıq "görünməyən təkrarların" yığılmasından doğur.

Rəqəmsallaşmanın ƏST tərəfindəki təsirini gücləndirən başqa bir ünsür də əmək hüququ və məsuliyyət boyutudur. Türkiyədə bir iş qəzası olduqda proses yalnız "sənəd varmı?" səviyyəsində qalmır. Risk bilinirdimi, xəbərdarlıq edildimi, təkrar edirdimi, önləm alındımı, idarəetmə izləyirdimi? sualları devreye girir. Xüsusilə təkrar edən risklərin bağlanmaması, hüquqi proseslərdə müəssisənin mövqesini zəiflədə bilər. Çünki burada yalnız ehmalkarlıq deyil, eyni zamanda nəzarət zəifliyi ortaya çıxır. Nəzarət mexanizmi olmayan qurumlar, çox vaxt ən bahalı bədəli qəzadan sonra ödəyir: istehsal dayanması, denetim təzyiqi, məhkəmə prosesi, kompensasiya riski, nüfuz itkisi və idarəetmə vaxtının tükənməsi.

Türkiyədə Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı modeli də bu rəqəmsallaşma ehtiyacını daha görünür hala gətirir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı ilə işləmək, müəssisəyə xidmət təmin edir; lakin korporativ yaddaşı avtomatik olaraq istehsal etmir. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı hesabatları dəyərli ola bilər lakin hesabatların sahəyə təsiri müəssisənin sahiplənməsinə bağlıdır. Əmək Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Xidməti Təşkilatı dəyişdikdə sistem sıfırlanırsa, mütəxəssis dəyişdikdə risk dili dəyişirsə, eyni uyğunsuzluqlar illərlə təkrar edir; burada problem xidmətin mövcudluğu deyil, qurum içi nəzarət arxitekturasının çatışmazlığıdır. Rəqəmsallaşma bu arxitekturanı gücləndirır. Çünki yaddaşı şəxsdən asılı olmayan hala gətirir və hesabatı aksiyona dönüşdürür.

Korporativ rəqəmsal dönüşüm, yalnız ofis proseslərinin rəqəmsallaşması deyildir. Rəqəmsal dönüşüm, qurumun risklərini idarə etdiyi sahələrin də rəqəmsallaşmasıdır. ƏST isə riskin ən aydın və ən bahalı olduğu sahədir. Bu səbəbdən ƏST prosesləri rəqəmsallaşmadan bir qurumun rəqəmsal dönüşümünün tamamlandığını söyləmək çətindir. Çünki ƏST analoq qaldıqda nəzarət analoq qalır, korporativ yaddaş zəif qalır və risklər "idarə edər" səviyyəsində yaşamağa davam edir.

EGEROBOT İSG-SİS® yanaşması, ƏST-ni sənəd istehsalı fəaliyyəti olmaqdan çıxarıb həqiqi bir nəzarət sisteminə dönüşdürməyə fokuslanır. Riskləri və uyğunsuzluqları aksiyonlara bağlayan, məsuliyyət və izləmə mexanizmasını görünür qılan, gecikmiləri idarəetməyə daşıyan və təkrar edən riskləri trend olaraq göstərən bir yapı qurur. Beləliklə ƏST, denetimdən denetimə hazırlanan bir dosya olmaqdan çıxar; müəssisənin hər gün yaşayan idarəetmə sistemi halına gəlir.

Türkiyədə bir çox müəssisə "ƏST-ni rəqəmsallaşdırmaq istəyirik" deyərkən əslində bunu nəzərdə tutur: "Artıq idarə etməyək." Bu cümlə çox dəyərlidir. Çünki rəqəmsallaşma bir prestij investisiyası deyil, nəzarət investisiyasıdır. EGEROBOT İSG-SİS® də tam bunun üçün mövcuddur: sahəyə toxunan, qanunvericiliklə uyğun, korporativ yaddaşı böyüdən və risk idarəetməsini gücləndirən bir sistem olaraq.